DE GEMEENTE LOON OP ZAND TIJDENS DE TWINTIGSTE EEUW
De 20ste eeuw bracht een ongekende stroom aan veranderingen, zowel wereldwijd als in de gemeente Loon op Zand. Terwijl Europa werd gevormd door twee verwoestende wereldoorlogen, economische crises, wederopbouw en de opkomst van moderne democratieën, veranderde ook het leven in Kaatsheuvel, Loon op Zand en De Moer ingrijpend. De industrialisatie zette door, nieuwe werkgelegenheid ontstond, en traditionele ambachten maakten langzaam plaats voor grotere bedrijven en moderne productie.
De aanleg van wegen, de komst van elektriciteit, radio en later televisie brachten de wereld dichterbij dan ooit. De oorlogsjaren lieten diepe sporen na in de lokale gemeenschap, maar de periode daarna stond in het teken van groei, vernieuwing en het ontstaan van nieuwe identiteiten, waaronder de ontwikkeling van Kaatsheuvel tot een toeristische trekpleister. Zo werd de 20ste eeuw een tijd waarin het dorpse leven en de wereldgeschiedenis elkaar voortdurend kruisten, en waarin Loon op Zand zich stap voor stap ontwikkelde tot de moderne gemeente die we vandaag kennen.
DE ONDERDELEN VAN DE TWINTIGSTE EEUW
De mobilisatieperiode van 1914-1918
Kom meer te weten over de gemeente Loon op Zand tijdens de mobilisatieperiode gedurende de Eerste Wereldoorlog en het lokale nieuws.
De Tweede Wereldoorlog
Kom meer te weten over de gemeente Loon op Zand tijdens de Tweede Wereldoorlog, van bezetting tot bevrijding en het lokale nieuws.
Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog
Kom meer te weten over de gemeente Loon op Zand tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog en het lokale nieuws.
HET LOKALE NIEUWS UIT DE TWINTIGSTE EEUW
Het nieuws uit de jaren '00, (1900-1905)
Potvertering (1900)
9 januari 1900 - Gisteren hield ons kaartgezelschap "Gezellig bij elkaar", gevestigd bij den heer H, van Woensel, haar jaarlijkschen teerdag (de dag dat een gilde feestviert met een feestmaal). Om 10 uren traden een 26-tal leden de zaal binnen. Enkelen konden door omstandigheden niet aanwezig zijn. Terstond na de vergadering werd met het kaartspel een aanvang genomen.
Natuurlijk werd gekruisjast; vier prachtige prijzen waren uitgeloofd. Na heeten strijd werden die behaald als volgt:
- 1e Prijs: Th. van Es
- 2e Prijs: M. v.d. Velden
- 3e Prijs B. Grootzwagers
- 4e Prijs J. Kleissen
Later des avonds ging het er heel pleizierig toe. Door het optreden van den heer C. Montee en den heer Schalken klonk menig gulle lach door de zaal. Vooral het spel van eerstgenoemde werd zeer geroemd.
Treurige vondst (1900)
11 januari 1900 - Een treffend verlies valt hier te vermelden en wel het sterven van de vrouw (Godefrida Proviniers (1840-1900)) van Theodorus "Doris" Valk (1841-1907) alhier, ze werd dood op haar stoel gevonden, 't is een harde slag voor het gezin.
Gedwongen winkelnering (1905)
Kaatsheuvelse- en Loonse schoenmakers hebben nu al tientallen jaren erg te lijden onder het verschijnsel "de gedwongen winkelnering". Dat houdt in dat de schoenmakers door hun patroons verplicht worden gesteld om alle levensmiddelen en textiel te kopen in de winkels waarvan zij eigenaar zijn. Al deze goederen zijn 20% tot 30% duurder dan in de gewone winkels. Meestal hebben de knechts daarom grote schulden bij de patroons. Kopen de schoenmakers niet bij hun bazen dan volgt ontslag. Mede door de geestelijkheid ontstaan er plannen om te komen tot het oprichten van een Rooms-Katholieke Volksbond. Niet alleen om een einde te maken aan de wantoestanden van de winkelnering, maar ook als afweermiddel tegen de sterk opkomende "rode" ofwel socialistische vakbonden. Enige tijd later is dit een feit en de R.K. Volksbond wordt opgericht. Het gonst van de geruchten dat er nu naast de pas opgerichte Bond van Lederbewerkers een overkoepelend orgaan als de Volksbond komt.
Onruststokers en messentrekkers (1905)
Binnen de gemeente kwamen veelvuldig vechtpartijen voor. De veldwachters konden hun taken niet meer alleen aan en de gemeenteraad besloot dan ook om een brigade van de marechaussee naar Kaatsheuvel te halen. In het café van Klijsen op de Vaart waren een stelletje Tilburgse ruziezoekers bezig. Zij werden echter verjaagd door aantal echte Ketsheuvelse vechtersbazen. Op de Kruisstraat ontstond een fikse vechtpartij waarbij met een scheermes werd gedreigd.
In d'n Berndijk was het een tumultueus weekeinde. Eerst werden bij drie huizen de ruiten aan diggelen gegooid. De gedupeerden kenden de daders, waarna een complete vechtpartij ontstond.
Dodelijke kinkhoest (1905)
Er heerst slijmziekte, "kinkhoest" zoals wij dat noemen, onder de kinderen. Er zijn al veel gevallen met dodelijke afloop. De slijmziekte woedt al enkele maanden en is inmiddels iets afgenomen. Er heerst momenteel een griepepidemie en er zijn veel meldingen van sterfgevallen. Enkele weken later heerst er zowel roodvonk als difterie. Vooral veel kinderen sterven aan roodvonk, onder meer drie van de vier kinderen uit het gezin van Simonis.
Uit veiligheidsoverwegingen worden de scholen ontsmet en voor vier weken gesloten. In de nieuwe politieverordening staat onder andere dat kinderen, die uitslag op hun hoofd hebben, niet meer mogen worden toegelaten op de scholen.
Een hoop gefik (1905)
De molen "de Eendracht" op de Loonschedijk brandt helemaal af. De molen is eigendom van Dekkers en hij wil weer met de herbouw beginnen. Door een felle brand wordt bij H. Damen alle huisraad vernield. Buurtbewoners houden spontaan een collecte, met het gevolg dat het gezin Damen weer in de spullen komt te zitten. Ook is op de grens van Loon op Zand en Tilburg vijftien hectare aan bos en heide verbrand.
Ketsheuvelse stropers (1905)
Op dit moment zitten er precies 40 Ketsheuvelse mannen gevangen vanwege stroperij. Ook wordt er melding van gemaakt dat een inwoner van Kaatsheuvel op een dag 278 vinken en mussen heeft gevangen. Veel voorkomende misdrijven zijn: ruiten ingooien, het stelen van konijnen, vechtpartijen, burenruzies, dronkenschap, diefstal en inbraken.
Het nieuws uit de jaren '10, (1913-1915)
Straatverbeteringen (1913)
Het Kerkpad, de huidige Dr. van Beurdenstraat wordt bestraat en krijgt aan weerszijden zelfs een trottoir van 2 meter breed. Met de straatverlichting binnen de gemeente blijft het slecht gesteld, er zijn slechts 30 lantaarnpalen.
Stunten met werkdruk (1913)
De Coöperatieve Bakkerij gaat stunten. Als een coöperatielid ziek wordt, krijgt hij of zij veertien dagen gratis brood thuisbezorgd.
De plaatselijke slagers zijn volgens de traditie iedere zondag tot laat in de namiddag bezig met het verkopen van vlees. Ze besluiten echter om voortaan om 2 uur, dus een half uur voor het Lof begint, hun zaak te sluiten. Dan hebben zij ook nog iets aan hun zondag. Ook de openingstijden van het postkantoor worden veranderd. Het kantoor is voortaan geopend van 8 tot 1 uur, vervolgens van 2 tot half vier en dan van 5 tot half acht 's avonds.
Vrijgekomen bajesklant (1913)
In Breda wordt een beruchte Ketsheuvelse bajesklant vrijgelaten. Buiten de gevangenis staan enkele vrienden, met een rijtuig klaar. De heren bezoeken ieder café tussen Breda en Kaatsheuvel. Dan volgt er een ware zegetocht door heel het dorp en onder veel bekijks. Tenslotte kan eenieder die wil 's avonds in d'n Berndijk gratis meefeesten.
Twee dronken broers vechten een partijtje tegen de marechaussees. Ze moeten het afleggen als de marechaussees de sabels gaan hanteren en worden ingerekend.
Een liefdesruzie (1913)
Op de Vaartkant was een vechtpartij gaande tussen twee broers. Het ging, hoe kan het anders, om de gunsten van een meisje uit de buurt. De mannen hebben elkaar met klompen afgetuigd.
Stomdronken Berndijkers (1913)
Tijdens de Onafhankelijkheidsfeesten zijn zeker 30 stomdronken Berndijkers aan het vechten geslaan met slechts drie marechaussees. De drie dienders voelden zich vanzelfsprekend bedreigd en losten enige waarschuwingsschoten waarop de Berndijkers het op een lopen zetten.
Het nieuws uit de jaren '20, (1921-1925)
Grote brand (1921)
Er onstaat een grote brand op de Loonsendijk. Door gebrek aan water branden er 15 huizen in een keer af. Er lag in die tijd nog geen waterleiding en het bluswater moest gepompt worden vanuit de Heistraat in Sprang-Capelle. Door deze lange afstand was de druk veel te laag en de huizen gingen dan ook reddeloos verloren.
Meer elektriciteitsgebruik en waterleidingen (1925)
In vergelijking met 1924 is het elektriciteitsverbruik bijna verdubbeld tot 62.836 kWh. De licht-elektriciteitskabel is echter veel te licht en dat veroorzaakt storingen. De gemeente wil een zwaardere kabel en dan nog wel ondergronds laten aanleggen, vooral omdat het aantal aansluitingen toeneemt. Nu zijn er 331 huizen op het lichtnet aangesloten en 75 bedrijven hebben een krachtstroomaansluiting. Verder wordt dit jaar de heer J. Boelen tot monteur van het gemeentelijk elektriciteitsbedrijf benoemd.
Goddank is dit jaar ook de aansluiting op de waterleiding tot stand gekomen. Na hard werken door de West-Brabantse Waterleidingmaatschappij zijn er nu 639 huizen op de waterleiding aangesloten.
Aanvraag tramlijn en nieuwe stofzuiger (1925)
De gemeente doet een poging bij de "Mij. Hollandschen Buurtspoorwegen" om de tram die van Waalwijk naar Tilburg rijdt, ook door de kom van het dorp te krijgen.
De "Gascommissie" die de gemeentelijke gasfabriek beheert, heeft een stofzuiger aangeschaft. Iedere huisvrouw kan kennismaken met het nieuwtje en de stofzuiger tegen een billijke prijs huren. Het was bedoeld als lokkertje, om later het elektriciteitsverbruik groter te krijgen.
De vorig jaar afgebrande schoenfabriek van Jan Snoeren wordt heropgebouwd op een groot stuk terrein achter villa Ottilie aan de Gasthuisstraat.
Het nieuws uit de jaren '30, (1934-1938)
Opening Kaatsheuvelse IJsbaan (1934)
De Kaatsheuvelse IJsbaan werd op 27 januari 1934 feestelijk geopend. Ook werd er een ijsclub opgericht. Die eerste winter stonden er al ruim 4000 schaatsers op het ijs.
De aanleg van de ijsbaan startte in 1933 onder aansturing van de Nederlandsche Heidemaatschappij. Graafmachines bestonden al, maar om de werknemers bezig te houden, mocht het graafwerk niet te snel klaar zijn. Al het zand moest met de schop worden afgegraven en met kruiwagens worden afgevoerd.
Stormschade, benzinepomp en opening patronaat (1934)
Een flinke voorjaarsstorm brengt grote schade toe. Van de huizen in de Telefoonstraat zijn veelal de pannen afgewaaid en in de Berndijk stortte van een boerderij een groot stuk muur in.
Jos Reijnen gaat tegenover het gemeentehuis een benzinepomp plaatsen die afkomstig is van "Continental Petroleum Mij.".
De officiële opening van het patronaat geschiedt op 24 mei. Elke zondagmiddag kunnen daar jongens terecht om te kaarten, biljarten enzovoorts. Er hebben zich al 60 jongens aangemeld. Het geheel staat onder leiding van kapelaan van Kemenade.
Brand en vergunningen (1934)
Op d'n Horst woedt een flinke brand. Het huis dat bewoond wordt door J. Kemmeren en de weduwe Van Laarhoven, brandt geheel af. Het huis was eigendom van mejuffrouw Anna Verhiel. Ook brandt de boerderij van G. Klijn op de Gasthuisstraat uit.
Arnold Vermeer uit 't Hoekje krijgt van de gemeente vergunning om 's zomers nabij de Roestelberg bier en frisdranken te verkopen.
Nieuwe kiosk op het marktplein (1934)
De nieuwe kiosk pronkt op het marktplein, het gevaarte is ontworpen door Tirion en de gelden ervoor werden ingezameld door een speciaal fonds dat door Kaatsheuvels Belang werd beheerd. De kiosk kostte 2025 gulden. Kaatsheuvels Belang had echter maar 1837 gulden in kas toen het ding klaar was. Men zal dus met het fonds nog even door moeten werken. Alle muziekverenigingen uit de gemeente concerteren op de kiosk.
Afbeelding: Marktplein met kiosk, Kaatsheuvel.
Bron: Heemkundekring de Ketsheuvel.
Philipslampen, brand, diefstal en korsetten (1935)
Bij schoenfabriek Emza, dus bij Tinus Zacht in de Hoofdstraat, zijn nieuwe lampen aangebracht. Deze nieuwe vinding van Philips bestaat uit een lamp met kwikdamp. Het begint al aardig op daglicht te lijken.
Op d'n Horst brandt de werkplaats van rijwielhersteller Emmers geheel uit.
Een brutale rakker pikte de fiets van gemeente-opzichter Tirion mee. Het rijwiel stond notabene voor het politiebureau in de Hoofdstraat geparkeerd. Een dag later is de fiets bij schoenfabriek Emza teruggevonden.
Magazijn "de Zon" van A. Frederiks maakt bekend dat in hun zaak een demonstratie van korsetten gegeven wordt. Er mogen alleen vrouwen komen kijken.
Stormschade (1935)
Er is een flinke winterstorm geweest. Er sneuvelden vele telefoonpalen, er zijn ook enkele hooischelven weggeblazen en in de Mgr. Völkerstraat en Leo XIII-straat vlogen er vele pannen van de daken.
Fietsers aangevallen (1935)
In d'n Berndijk werden twee fietsers zonder reden mishandeld door enkele opgeschoten jongelui.
Schoenmakers protesteren (1935)
De 250 medewerkers van schoenfabriek Emza houden in het patronaat een protestvergadering. De directie wil de lonen gaan verlagen. Het personeel stelt een staking in het vooruitzicht. Er is door veel instanties bemiddeld in het arbeidsconflict en de arbeiders krijgen nu een zodanig arbeidscontract dat zowel zij als de directie tevreden zijn. De schoenmakers krijgen ondermeer drie dagen vakantie met behoud van loon.
Moordaanslag door liefdesverdriet (1935)
Er werd een moordaanslag op het meisje Johanna van den Boom gepleegd. Het meisje had de verkering verbroken en de verliefde jongeman loste een revolverschot. Overigens was de wond niet dodelijk gebleken. De dader krijgt uiteindelijk 4 jaar gevangenisstraf.
Ontslagen in de schoenfabrieken (1935)
Er dreigt ontslag voor 300 schoenmakers van de fabrieken Pehave, Van Nieuwstadt en de Horizon. Deze mensen zouden dan in een 50% regeling komen te vallen. Zodra de fabrikanten weer volop werk zullen hebben zouden de knechts weer aangenomen worden.
Zowel bij schoenfabriek Emza als bij schoenfabriek Pehave gaat men een zogenaamde "Sprinkel" brandblusinstallatie monteren. Dat houdt in dat bij een bepaalde hoge temperatuur, automatisch om te beginnen 50.000 liter water, door openingen in buizen, in de warme ruimte gespoten wordt.
Werkmogelijkheid in Duitsland (1935)
In onze gemeente werden mensen verplicht tewerkgesteld in Duitsland. Deze maatregel, bedacht door de Nederlandse regering, had tot doel de lasten van de overheid te verminderen. De mensen die weigerden om te gaan werden gestraft d.m.v het stopzetten van de toch al schamele uitkering. Het wrange van dit alles was dat deze mensen ook ingezet werden in de oorlogsindustrie en dat verschillende van de toenmalige arbeidsbureaux een actief beleid in deze voerden.
Opkomst van verkeerregels in de gemeente (1938)
In de gemeente Loon op Zand werden de eerste parkeerverboden uitgevaardigd en alle nodige verkeersborden geplaatst. Deze parkeerverboden golden voor de hele Peperstraat, Schoolstraat, de Kerkstraat in Loon op Zand, vervolgens de noordzijde van de Kruisstraat, de Hoofdstraat, Verlengde Hoofdstraat, Gasthuisstraat, Tramlaan en Mgr. Völkerstraat. Verder de westzijde van de Marktstraat, de oostzijde van Leo XIII straat en de noordzijde van de Bergstraat in Loon op Zand.
Door de mensen van de werkverschaffing werden verschillende werkzaamheden aan de wegen uitgevoerd. De verbindingsweg tussen het Wilhelminaplein en Vaartstraat werd bestraat. In de volksmond heette het daar "d'n Omdraaier ofwel 't Stiggeske". Ook werd de Dreefseweg, een zandweg, flink verhard en kwam er zelfs een fietspad langs te liggen.
Vernielende brand (1938)
De schoenfabriek van de Firma D. Glaudi, in de Marktstraat, brandde geheel af. De fabriek was over de gehele lengte van veertig meter een prooi van de vlammen geworden; alleen de administratie kon worden gered. De schade bedroeg zeker 70.000 gulden en zijn er bovendien minstens 70 arbeiders werkloos geworden.
"Verhoogd" loon en ziekte onder vee (1938)
Uiteindelijk is er dan toch antwoord gekomen vanuit Den Haag op het verzoek van de gemeenteraad om het loon voor de mensen in de Werkverschaffing te mogen verhogen. Het basisloon gaat omhoog van 25 naar 26 cent. Het is niet veel maar alle beetjes helpen.
Er heerst veel mond- en klauwzeer onder het vee. Er zijn al verschillende beesten aan de ziekte bezweken. De kantonrechter veroordeelde een Ketsheuvelse landbouwer tot 20 gulden boete omdat hij een geval van mond- en klauwzeer bij een van zijn koeien niet had aangegeven.
Fietsnieuws: bekeuringen, diefstallen en boetes (1938)
De Ambulante Dienst uit Tilburg bekeurde hier op de Ketsheuvel veel mensen die op een fiets reden zonder rijwielplaatje. Daar waren veel schooljongens bij. De jongens moesten 2 kwartjes boete betalen.
Op de Driestapelenstoel werd een fiets gestolen. De politie achterhaalde de fiets in de Brandsesteeg. De dader werd op transport gesteld naar Breda.
In Loon was enkele maanden geleden een fiets gestolen. De dader bleek iemand uit Helmond te zijn en hij werd veroordeeld tot acht maanden gevangenisstraf.
De kantonrechter veroordeelde Jonkheer Verheijen uit Loon tot 8 gulden boete wegens "lopen over verboden grond".
Dakloos en de IJsbaan (1938)
Een triest verhaal speelt zich af op d'n Horst. Daar is een onbewoonbare woning boven de hoofden van de bewoners afgebroken. De bouwvallige woning stond achter café van Berkel. Zonder pardon kwam de schamele huisraad op straat te staan. De bewoners hebben die nacht buiten gebivakkeerd.
In november is de IJsbaan weer opengesteld, het ijs ligt er prachtig bij.
De naoorlogse jaren, (1945- 1950)
Aansterkende kinderen, noodwoningen en scabiës (1945)
Begin juli kwamen 100 Haagse kinderen naar Kaatsheuvel om aan te sterken. Zij verbleven ongeveer drie maanden in pleeggezinnen. Onder deze kinderen bevonden zich ook Liesbeth en Agnes Hol. Zij werden ondergebracht bij het gezin De Nijs-Van Riel in de Sprangsestraat. In september vertrokken de kinderen, in twee volle bussen, weer naar hun woonplaats.
In het najaar worden er in de gemeente dertig noodwoningen gebouwd. Ze zijn voorzien van rieten daken (Een deel van deze huizen stond langs de oude provinciale weg ter hoogte van het huidige Eftelinghotel).
Er heerst scabiës in de gemeente. Populair heet deze kriebelziekte "broodschurft". De schurft komt voor in gezinnen van allerlei rang en stand. De lijders aan scabiës worden door de Tilburgse GGD elke week behandeld.
Ketsheuvelse collaborateur voor de rechter (1947)
Het Bijzondere Gerechtshof in Den Bosch behandelde de zaak tegen een Kaatsheuvelse winkelbediende. Hij nam in 1944 in Schalkhaar dienst bij het Polizei Freiwilliger Bataljon Niederlande. Hij was al sinds 1942 lid van de NSB en de WA. Hij hielp mee met het arresteren van onderduikers en zwarthandelaren. De verdachte nam verder deel aan razzia's in Rotterdam en Zwolle. De verdachte beschouwde Duitsland niet als vijand en dacht op het goede paard te hebben gewed. De eis was 8 jaar met aftrek van voorarrest.
Kermis-arrangement bekend (1947)
Met de aanstaande kermis staan er op de Ketsheuvel de volgende attracties: 3 kijktenten, jeepcarrousel, luchtschommel, hangpaardjesmolen, gebakkraam, Kop van Jut, fruitkraam, O-boot en autoscooter, Monte Carlo, nougatkraam, draaimolen, theater Ophof, zweefmolen, 2 bumperspelen, steile wand, lachspiegel, poffertjeskraam, Daphne Diana, fototent, kinderbabysport, grabbelton, suikerspin en 2 ijswagens.
Loonsch Hoekje wilt overstappen naar gemeente Waalwijk (1947)
De bewoners van het Loonsch Hoekje hebben een brief naar de gemeente Waalwijk geschreven. Ze willen voortaan bij die gemeente horen. Er wonen thans in het Loonsch Hoekje 238 personen. De gronden zijn voor het grootste gedeelte eigendom van Waalwijkse mensen. Van de 58 daar wonende arbeiders werken er 48 in Waalwijk en maar 10 in onze gemeente. De 44 ondertekenaars stellen dan ook, dat het toerisme daarmee bevorderd kan worden naar de Roestelberg en Loonsche Duinen. En alle Waalwijkse openbare diensten en kerken liggen nu eenmaal beter gesitueerd dan die op Kaatsheuvel. Over deze zaak zijn er vele stukken terug te vinden in de archieven, maar tot op heden is het Loonsch Hoekje nog steeds een deel van de gemeente Loon op Zand gebleven.
Restauraties, slopen en nieuwbouw (1947)
Het kasteel van Loon op Zand wordt gerestaureerd. Het was door oorlogshandelingen in 1944 zwaar beschadigd.
De kiosk op de Markt is gesloopt, zonde eigenlijk. Als alles meezit worden er in Kaatsheuvel aan de Tramlaan 24 nieuwe woningen gebouwd, in de Leostraat 8 en aan de Dongenscheweg 2. Het militaire kerkhof in Loon, waar thans nog ruim honderd, meestal Duitse soldaten begraven liggen, gaat binnenkort verdwijnen.
Afbeelding: Het beschadigde witte kasteel in Loon op Zand, 1944.
Elektriciteitsaanleg (1947)
Het zal niet lang meer duren of de Moer, wijk Zandschel en wijk Berndijk zullen door de PNEM (Provinciale Noord-Brabantse Electriciteits Maatschappij) geëlektrificeerd worden. In de nabije toekomst moet het Loonsch Hoekje, de Sprangsestraat en de Finantiën in Loon nog aangesloten worden.
Roep tot stop dronkemanspartijen (1947)
Hieronder een ingezonden brief over de toestand in Kaatsheuvel begin 1900, deze brief stond in de Echo van het Zuiden, een regionale krant uit die tijd:
Ondanks dit verzoek vanuit de burgerij aan de gezagsdragers, bleven de vecht- en dronkemanspartijen openlijk doorgaan. Dat duurde zeker tot op de helft van deze eeuw. En de oudere lezers onder ons weten zich beslist het verschijnsel "dronkelappen in een droge sloot" te herinneren.